Auditoriumlezingen

Kom mêr èns leistere èn het Moêderhaus

3e etage, De Ganshof, Hospitaalstraat 15, Bilzen

Toegang per lezing: 3 euro (Bilisiumabonnees genieten gratis toegang)


maandag 13 maart 2017, 20 u.

Dany JASPERS

De systematiek achter zwarte gaten in taal

Iemand kan gehuwd zijn, en ook het tegendeel, ongehuwd (vrijgezel of vrijgezellin). Maar terwijl je gehuwd al naargelang kan vervangen door echtgenoot of echtgenote, bestaat voor die laatste termen geen nonechtgenoot of nonechtgenote als tegenhanger. Deze woorden ontbreken dus in de woordenschat van het Nederlands. Hoe is dit te verklaren?
Dany Jaspers (KU Leuven) heeft samen met Pieter Seuren (Max Planckinstituut voor psycholinguïstiek, Nijmegen) ontdekt dat veel verwante betekenissen via oppositie georganiseerd zijn in zeshoeken waar telkens op twee plaatsen gek genoeg geen natuurlijke woorden kunnen voorkomen. Zulke ‘woordgaten’ zijn met wat verbeelding te vergelijken met zwarte gaten zoals we die kennen in de sterrenkunde: je kan ze per definitie niet rechtstreeks waarnemen, maar alleen indirect, door het systematisch ontbreken van elementen die, abstract gezien, hadden kunnen bestaan.
Een voorbeeld van zo’n zeshoek met twee nonnatuurlijke punten is de volgende:

Wat Seuren en Jaspers vaststellen is met name dat woorden als *nonechtgenote en *nonechtgenoot in natuurlijke taal niet blijken te bestaan. De spreker zal toelichten hoe het ontdekte patroon verklaard kan worden vanuit de relaties (aangegeven door de soorten verbindingslijnen in de tekening) tussen de concepten.
Volgens de auteurs wijzen de resultaten van hun onderzoek op een algemeen principe in het menselijk denken: we denken in beperkte kaders (‘domeinen’). Deze kaders ontstaan steeds uit een opsplitsing van een reeds gegeven domein als resultaat van verdere denkactiviteit. Deze bevindingen zijn erg vernieuwend en wijzen zowel methodologisch als inhoudelijk een pad dat in de taalwetenschap grote perspectieven lijkt te bieden.
De volledige analyse bevat nog veel meer en kan aan een hele reeks voorbeelden worden geïllustreerd.  Tijdens de lezing zal dat uitvoerig gebeuren.

Prof. dr. Dany Jaspers (°1958) is hoofddocent aan de KU Leuven campus Brussel, verbonden aan het departement Toegepaste Taalkunde, waar hij Engelse taalkunde, taalfilosofie en variatielinguïstiek doceert. Zijn baanbrekend artikel 'Logico-cognitive structure in the lexicon' over het bovenstaande thema verscheen medio september 2014 in het internationaal gerenommeerde taaltijdschrift Language.